Vấn đề dịch bài hát qua trường hợp bolero tiếng Anh

Hôm nay tự nhiên mắc nói nên viết không thôi quên. Bài đăng lần đầu ngày 16/08/2019 trên Facebook, sau đó đăng lại trên Wordpress ngày 22/08/2019. Giờ đăng chính thức trên trang này.

Có bạn gì đó mình không tiện nêu tên là giáo viên ngôn ngữ mà phóng tác lời tiếng Anh cho tân nhạc Việt Nam phong cách bolero thật sự rất "bá đạo" vì bạn dám chính thức dùng chữ "dịch" cho phần lời tiếng Anh vốn chỉ mới là dịch thô chưa qua biên tập chéo, chưa qua hiệu đính của nội dung bất chấp ngữ pháp người bản xứ nghe không hiểu.

Điều này mình đã nói rõ trong đề tài "Dịch thuật trong âm nhạc và bước đầu xây dựng kho dữ liệu lời bài hát Việt-Anh và Anh-Việt" từ năm 2009 (Phan Tuấn Quốc, https://www.academia.edu/37313416/) và sau đó được trích dẫn nghiêm túc trong bài báo khoa học "Biên dịch lời bài hát Việt-Anh, Anh-Việt" vào năm 2014 (Nguyễn Ninh Bắc, http://www.vjol.info/index.php/NNDS/article/viewFile/19926/17499)

Bạn có ý tưởng không mới, bạn có nhiều năng lượng và thích làm việc liên tục tập trung rất hiệu quả về kĩ thuật biểu diễn nhưng tiếc là nỗ lực một phía đó lại tạo ra chủ yếu là các "thảm họa ngôn ngữ" do thiếu những chiều sâu nhất định về cảm thụ văn chương thi ca xuyên ngôn ngữ mà trong trường hợp này hoàn toàn thiếu vắng vai trò hiệu đính của một nhà chuyên môn (ca sĩ, nhạc sĩ, nhà nghiên cứu âm nhạc) nói ngôn ngữ đích với tư cách tiếng mẹ đẻ. Đó là một thiếu sót nghiêm trọng.

Điều đó không khác gì hiện tượng các nhạc sĩ dù giỏi chuyên môn nhưng thiếu kiến thức trầm trọng về ngoại ngữ (chứ chưa nói là kĩ năng dịch bài hát, vốn là chuyên ngành nghiên cứu của mình) nhưng hào hứng quảng bá âm nhạc Việt Nam ra thế giới nên tạo ra các "bản dịch" đọc lên không biết nên khóc hay nên cười.

Hoặc một ví dụ khác là bản thân mình lúc còn là học sinh cấp ba rảnh rỗi tự huyễn hoặc bản thân là ngoại ngữ cao siêu do không có ai phản biện giúp nên cũng "dịch" một loạt bài hát thuộc dạng phổ biến đương thời và thậm chí còn viết lời lẫn nhạc nữa, nhưng mình khác bạn là không có điều kiện để thu âm phát sóng những "tác phẩm" đó nên hên quá chưa ai bị hư lỗ tai.

Đến khi thực sự bắt đầu nghiên cứu nghiêm túc về phương pháp dịch bài hát thì mình mới bắt đầu tự phân thân để phê bình và chỉnh sửa muốn nát các bản dịch bài hát ở dạng thô của chính mình cách đây cả chục năm lúc chưa hề biết thế giới dịch thuật rộng lớn ra sao.

Thiết nghĩ, bạn chỉ nên khiêm tốn dùng chữ "phóng tác" thôi để tránh bị cộng đồng dịch thuật phía đầu bên kia của ngôn ngữ xem thường và cũng để tạo không gian hợp tác phản biện hiệu chỉnh bản dịch tới độ hoàn chỉnh tương đối để phần nào đáp ứng mục đích tốt đẹp ban đầu là giúp truyền cảm hứng cho người học ngoại ngữ qua sở thích âm nhạc.

Còn nếu bạn muốn dịch bài hát nghiêm túc, cần thêm nhiều thứ lắm. Ngay cả nhạc sĩ Phạm Duy đại tài về bài hát song ngữ còn không dám dịch bài hát mà chỉ phóng tác thì đủ biết rồi.

Nếu mấy bạn thấy mình quá khó tính thì thử vào trang này ném đá hết mấy bài hát dịch của mình để cho mình bớt khó tính lại nhé.

Rằm tháng Bảy

Rằm tháng Bảy (15/07 âm lịch, tại Nhật là ngày 15/08 dương lịch) là ngày Xá tội vong nhân theo phong tục Á Đông. Theo tín ngưỡng dân gian, vào ngày này, mọi tù nhân ở Địa ngục có cơ hội được xá tội, được thoát sanh về cảnh giới an lành. Do là ngày mở cửa ngục, ân xá cho vong nhân nên có lễ cúng Cô hồn (vào buổi chiều) cho các vong linh không nhà cửa không nơi nương tựa, không có thân nhân trên Dương thế thờ cúng.

Lễ cúng Cô hồn này trùng vào Tết Trung Nguyên của người Hán và Lễ Báo hiếu của Phật giáo. Lễ Báo hiếu (còn gọi là Vu-Lan) là ngày lễ hằng năm để tưởng nhớ công ơn cha mẹ (và tổ tiên nói chung) - cha mẹ của kiếp này và của các kiếp trước, xuất phát từ truyền thuyết Maudgalyāyana (tức Mục-Kiền-Liên theo cách ký âm gián tiếp Phạn-Hán-Việt) trong kinh điển Ullambana (tức Vu-Lan-Bồn) của Phật giáo.

Theo tác giả Thích Nhất Hạnh trong bài viết "Bông hồng cài áo" (1962), sau được nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ phổ nhạc, thì Tây phương không có ngày Vu-Lan nhưng cũng có Ngày Mẹ (Mother's Day): "Nếu anh còn mẹ, anh sẽ được cài một bông hoa màu hồng trên áo, và anh sẽ tự hào được còn mẹ. Còn nếu anh mất mẹ, anh sẽ được cài trên áo một bông hoa trắng..."

Ban đầu bông hoa ở đây không nhất thiết là hoa hồng. Khi tập tục cài bông lên áo du nhập vào Việt Nam, thì hoa hồng là loại hoa được sử dụng phổ biến nhất trong dịp Rằm tháng Bảy.

---

Vu-Lan-Bồn, Mục-Kiền-Liên giống như Pháp-Lang-Sa, Nga-La-Tư hay Sài-Gòn, Cà-Mau, Sóc-Trăng đều là các từ phiên âm vô nghĩa mà bởi vì giáo dục nền tảng quốc ngữ Việt Nam đã phát triển lệch lạc hàng thập kỷ nay do hệ quả cạnh tranh của các nhóm lợi ích ngôn ngữ nên đại đa số dân chúng không hiểu những thứ được  ký âm tương đối chính xác nhưng hoàn toàn mù mờ về nghĩa.

Theo tác giả An Chi trong bài viết "Cúng Rằm tháng Bảy - Tết Trung Nguyên - Lễ Vu Lan báo hiếu", thì Vu-Lan là dạng nói tắt của "Vu-Lan-bồn", là cách đọc theo Hán Việt từ phiên âm Phạn-Hán 盂蘭盆 của chữ उल्लम्बन (Ullambhana) trong bộ kinh cùng tên. Vì "Vu-Lan-bồn" chỉ là ba tiếng dùng để phiên âm, cho nên từng tiếng một (Vu, Lan, bồn) hoàn toàn không có nghĩa gì trong Hán ngữ cả.

उल्लम्बन tạm dịch nghĩa là giúp đỡ giải thoát (cho những ai bị treo ngược). Liên kết nó với tín ngưỡng ngày xá tội vong nhân Á Đông thì bộ kinh điển cùng tên thì nghĩa là kinh điển để giúp đỡ và giải thoát cho (những ai bị treo ngược) mà cụ thể là cho các vong nhân chịu đọa đày chưa được siêu thoát.

http://www.truclamminhchanh.org/contents/PhatPhap/en/Ullambana.pdf
https://en.wiktionary.org/wiki/%E7%9B%82%E8%98%AD%E7%9B%86
https://global.sotozen-net.or.jp/eng/library/glossary/individual.html?key=bon_festival